|
© Wiesław Kukla, Marian Miszczuk
Współczesna prasa harcerska wydawana poza krajem
Podzielić ją należy według kryterium wydawców i kryterium geograficznego na:
1. Centralnie wydawane pisma Naczelnictwa Związku Harcerstwa Polskiego, Głównej Kwatery Harcerek, Głównej Kwatery Harcerzy i Głównej Kwatery Starszego Harcerstwa. Te pisma przeznaczone są dla harcerskich odbiorców na całym świecie i ukazują się w Londynie. Są to:
ˇ "Na Tropie. Pismo Młodzieży Harcerskiej", Wydawca: Naczelnictwo ZHP poza granicami Kraju, 23-31 Beavor Lane, London W6 9AR, England.
ˇ "Ognisko Harcerskie. Kwartalnik Starszyzny Harcerskiej", Wydawca: Naczelnictwo ZHP poza granicami Kraju. (adres j. w.)
ˇ "Węzełek. Pismo Instruktorek", Wydawca: Główna Kwatera Harcerek. (adres j. w.)
2. Pisma wydawane na kontynencie amerykańskim, wśród których "Znicz" ma znaczącą pozycję także w Europie:
ˇ "Wici Harcerskie Kanady", Wydawca: Zarząd Okręgu ZHP w Kanadzie, Adres redakcji: 75 Humbercrest Blvd., Toronto, Ontario, M6S 4L2, Kanada.
ˇ "Znicz. Wiadomości Harcerskie", Wydawca: ZHP Okręg Stany Zjednoczone, Adres redakcji: 60 Flanders Road, Bethlehem, CT 06751, USA. To pismo jest kolportowane z Poznania w Europie Zachodniej jak też i Wschodniej oraz w Polsce.
Ponadto ukazują się tam pisma o wyraźnie lokalnym profilu:
ˇ "Kronika harcerska", Chicago, IL, USA.
ˇ "Kronika harcerska", Toronto, Ontario, Kanada.
3.Pisma organizacji harcerskich powstałych po upadku komunizmu na terenie Czech, Białorusi, Litwy i Ukrainy.
ˇ "Nasza Gazetka. Harcerskie Pismo dla Dzieci i Młodzieży", Wydawca: Rada Naczelna Harcerstwa Polskiego w Republice Czeskiej, Czeski Cieszyn, Republika Czeska.
ˇ "Bogu i Ojczyźnie. Biuletyn Duszpasterstwa Harcerstwa na Białorusi", Wydawca: ks. Jan Bońkowski, Międzyrzecz, powiat Grodno, Białoruś.
ˇ "Wileńska Gazeta Harcerska. Pismo Młodzieży Polskiej na Litwie", Dodatek do "Kuriera Wileńskiego". Wilno, Litwa.
ˇ "Harcerz Kresów. Pismo Braci Harcerskiej H[arcerstwa].P[olskiego]. N[a]. U[krainie]", Lwów, Ukraina.
Krótka charakterystyka najważniejszych współczesnych pism harcerskich poza krajem
"NA TROPIE. Pismo Młodzieży Harcerskiej" - od 1956 r.
Prekursorami tego pisma są dwa tytuły, wydawane w Londynie.
"ŻYCIE TERENU". Wydawane przez Komendę Chorągwi Harcerzy w Wielkiej Brytanii. Pierwszy numer ukazał się z datą 23 sierpnia 1947 r. jako miesięcznik powielany. Redaktorami byli hm. Kazimierz Obtułowicz oraz hm. Stefan Bogdanowicz. Pismo wychodziło początkowo na pojedynczych kartkach. Przynosiło ogólne wiadomości z życia harcerskiego.
"BĄDŹ GOTÓW. Miesięcznik Harcerzy". Wydawany od marca 1948 r., jako kontynuacja "Życia Terenu", przez Komendę Harcerzy ZHPpgK. Redagowany kolejno przez hm. Stefana Bogdanowicza (do sierpnia 1949), phm. Tadeusza Stelmaszyńskiego (do lutego 1953) oraz hm. Ignacego Płonkę. Pismo było przeznaczone dla drużynowych i zadaniem jego była pomoc w pracy harcerskiej.
W 1956 r. nastąpiła zmiana tytułu na "NA TROPIE". W okresie przejściowym (nr 5/1956) pismo miało podtytuł "Miesięcznik Harcerski, dawniej Bądź Gotów", natomiast numery 6/7 i 8/9 podtytuł "Miesięcznik Harcerski Bądź Gotów - Ogniwa". Wydawcą jest Naczelnictwo ZHP poza granicami Kraju. Redaktorem do roku 1991 był nadal hm. Ignacy Płonka. Redagował on i przygotowywał każdy numer pisma jednoosobowo. Dla I. Płonki zasadniczym celem było dostarczenie nowych pomysłów zastępowym i drużynowym. Stąd też pismo spełniało rolę podręcznika dla funkcyjnych harcerzy na kilku kontynentach. Płonka sam kleił makiety poszczególnych stron, używając jako ozdobników elementów graficznych ze starych numerów różnych pism harcerskich. Starał się też, by pismo spełniało rolę kroniki - informatora o pracy harcerskiej poza krajem. Po nim prace kontynuowali: hm. Stefan Bogdanowicz (w 1992), hm. Krystyna Myk (lata 1993 - 1997) oraz od 1998 hm. Jerzy Kucewicz. Obecnie pismo ukazuje się co dwa miesiące.
Stałe cykle "NA TROPIE", jak np. "W Gromadzie Zuchowej", "W Drużynie" oraz "Idziemy naprzód wędrownicy, wędrowniczki" dostarczają przykładów metodycznych. Roczniki pisma tworzą w ten sposób znakomity, bieżąco aktualizowany, podręcznik wiedzy harcerskiej, ukierunkowany do wszystkich grup wiekowych. Dział "Z pięciu kontynentów" dostarcza aktualności z życia ZHPpgK. Kolorowa okładka oraz liczne, czytelne, fotografie, czynią to pismo bardzo miłym dla oka.
"OGNISKO HARCERSKIE. Kwartalnik Starszyzny Harcerskiej" - od 1963 r.
Pismo wydawane przez Naczelnictwo ZHP poza granicami Kraju od marca 1963 r. Kolejnymi redaktorami byli: hm. Irena Mydlarzowa, hm. Czesław Paluch oraz hm. Jerzy Scibór (numery 1-4 z 1963 oraz nr 1 z 1964). W grudniu 1964 wydano tylko jeden numer pisma. Następuje przerwa wydawnicza do stycznia 1967. Dalej redaguje "Ognisko" hm. Kazimierz Obtułowicz (numery 1-3 z 1967). Za wydrukowanie artykułu Komendantki Chorągwi Harcerek w USA hm. Jadwigi Chróściel, krytykującego Naczelnictwo (numer 2 z kwietnia 1967), odebrano redagowanie K. Obtułowiczowi. Następnie redagują "Ognisko" hm. Jan Prokop i zespół redakcyjny: hm. I. Mydlarzowa, hm. J. K. Miska, hm. H. Smoleńska, hm. Jerzy Scibor, hm. Jakub Nedyj, hm. O. Pietrykowski (tylko numery 4 z 1967 i 1 z 1968); od numeru 2 z 1968 aż do 1993 nie są podawane nazwiska osób pracujących w Redakcji. Od 1994 hm. Barbara Bienias.
Znakomite reportaże ze wszystkich ważniejszych wydarzeń na świecie, w tym także coraz liczniejsze z Polski oraz ze Wschodu. Starannie opracowane biogramy w dziale "Na wieczną wartę". Liczne wypowiedzi w dziale "Listy". Kolorowe okładki każdego numeru przyciągają uwagę, a liczne fotografie dokumentują opisywanych ludzi i wydarzenia.
"WĘZEŁEK. Pismo Instruktorek" - od 1961 r.
Pismo wydawane przez Główną Kwaterę Harcerek ZHPpgK, dwumiesięcznik. Od początku pismo redaguje hm. Halina Śledziewska. Rozpoczęto wydawanie w styczniu 1961 r. Pierwsze 36 numerów wydano na powielaczu. Od numeru 37 z 1968 druk offsetowy, z licznymi fotografiami. Zwracają uwagę zawsze ciekawie skomponowane graficznie strony tytułowe.
Pismo ma charakter metodyczno - programowy. Zawiera sporo informacji o pracy harcerek w różnych krajach, z obrad NRH, ze zjazdów i zlotów. Częste są sprawozdania z kontaktów z harcerstwem w Polsce. Niemal w każdym numerze w dziale "Nasze Instruktorki" prezentowane są obszerne życiorysy instruktorek, które odeszły "na wieczną wartę". Od dłuższego już czasu w rubryce "Co słychać w Harcerstwie w Polsce" są bieżące informacje z działalności ZHR i ZHP, pisane przez instruktorki "krajowe". Wreszcie kącik "Instruktorki piszą" zawiera uwagi i wypowiedzi instruktorek z wielu krajów. Stały czytelnik odnosi wrażenie, że deklarowana przez Redakcję "wolna trybuna dla swobodnych wypowiedzi na łamach Węzełka" jest rzeczywiście realizowana.
"WICI HARCERSKIE KANADY" - od 1955 r.
Pismo zaczęło się ukazywać w styczniu 1955 r. Początkowo nosiło nazwę "WICI HARCERSKIE Chorągwi Harcerzy w Kanadzie". Wydawcą numeru 9 z 1955 były Chorągiew Harcerzy i Chorągiew Harcerek w Kanadzie. Od numeru 10 z 1956 następuje zmiana podtytułu "WICI HARCERSKIE Okręgu ZHP Kanada". Obecna nazwa "Wici Harcerskie Kanady" została wprowadzona od numeru 28 z listopada 1957, a wydawcą był Zarząd Okręgu ZHP. Pismo ukazywało się początkowo jako miesięcznik, krótko jako kwartalnik, następnie od 1966 dwa - trzy razy w roku. Numery od 1 do 84 wykonywano na powielaczu woskówkowym. Od numeru 85 ze stycznia 1970 hm. K. Stohandel stopniowo przestawia pismo na druk offsetowy, dodaje sztywną okładkę, często kolorową. W 1961 załączano dodatek "ECHO. Dodatek dyskusyjny do "Wici Harcerskich Kanady", poświęcony wolnej wymianie zdań grona instruktorskiego", którego redaktorem był hm. Bolesław Cholewo. Ukazały się trzy numery: nr 1 - styczeń 1961, nr 2 - kwiecień 1961, nr 3 - wrzesień 1961. Na stronach tego dodatku drukowano artykuły dyskusyjne jak polepszyć pracę harcerską w Kanadzie. Jak pisze Z. Buczewski "po trzech numerach umarł on jednak "śmiercią" naturalną z braku zainteresowania nim przez to grono, dla którego było redagowane i wydawane".
Do września 1959 (numery 1 - 46) pismo redagowali hm. Krystyna Orłowska i hm. Franciszek Gładki, następnie hm. Franciszek Gładki od października 1959 do grudnia 1961 (numery 47 - 67), hm. Bolesław Cholewo od grudnia 1961 do lutego 1969 (numery 68 - 84), hm. Kazimierz Stohandel od stycznia 1970 (numery 85 - 125/1983?). Od 1986 hm. Irma Włodarczyk. Od 1989 phm. Andrzej Szurkowski. Od 1998 hm. Irma Włodarczyk, hm. Krystyna Burska, hm. Ewa Mahut. Od 2002 Komitet redakcyjny stanowią phm. Jadwiga Błońska, dhna Katarzyna Chyla, hm. Barbara Głogowska, działaczka harcerska Wanda Kalinowska, działaczka harcerska Anna Łopińska, phm. Anna Szulc.
Najbardziej reprezentacyjne pismo spośród wszystkich omawianych i znakomicie redagowane. Duży format 28 x 21,4, zwykle kolorowa okładka, objętość od 36 do 48 stron. Każdy zeszyt otwierają gawędy redaktorki lub przewodniczącej Zarządu Okręgu, a często kapelanów. Obszerny "Dział zuchowy" i "Dział harcerski" zawierają mnóstwo propozycji metodycznych. Kronika wydarzeń w drużynach, szczepach, na obozach i wycieczkach, imprezach KPH, jest bogato ilustrowana i pozwala śledzić pracę harcerską na bieżąco. Nie brak rubryki "Na wieczną wartę".
"ZNICZ. Wiadomości Harcerskie" - od 1986 r.
Prekursorem tego czasopisma są "WICI 75-LECIA ZWIĄZKU HARCERSTWA POLSKIEGO". Wydawane były przez Zarząd Okręgu ZHP Stany Zjednoczone. Pierwszy numer ukazał się w lutym 1985 r. Redaktorem był hm. Mieczysław Assarabowski, administracją zajmował się phm. Piotr Chądzyński. Zasadniczym tematem pierwszych siedmiu numerów pisma były przygotowania do Zlotu Jubileuszowego ZHP, który odbył się w dniach 10 - 25 sierpnia 1985 r. w "Lake of Isles" Boy Scouts Reservation, North Stonington, Norwich, CT, USA. W lipcu 1985 wydano "Dodatek Specjalny do WICI 75-lecia", zawierający szczegółowy program Zlotu. Następne numery - od 8 do 12 - omawiają działalność harcerstwa w USA oraz przynoszą propozycję hm. Ewy Gierat, aby kontynuować pismo również po zakończeniu Roku Jubileuszowego 1985.
W maju 1986 r. ukazał się pierwszy numer pisma "ZNICZ. Wiadomości Harcerskie". Wydawany był w formie maszynopisów powielanych kserograficznie. Każdy numer miał po 20 stron. Redaktorem był nadal hm. Mieczysław Assarabowski, administrację prowadził śp. hm. Kazimierz Światocho. Jednakże w "stopce redakcyjnej" nazwiska te pojawiają się dopiero od numeru 23 z listopada 1989. W okresie od maja 1986 do lipca 1991 ukazały się 33 numery pisma, wydawanego regularnie jako dwumiesięcznik. W połowie 1991 r. nastąpił kryzys związany z poważną chorobą M. Assarabowskiego. Z datą 21-22 września 1991 pojawił się "Komunikat Zarządu - w miejsce Znicza", zawierający informacje o XIX Zjeździe Okręgu ZHP Stany Zjednoczone w Orchard Lake. Od numeru 34 z grudnia 1991 redakcję pisma przejęła hm. Ewa Gierat, z dalszą aktywną pomocą, M. Assarabowskiego skoncentrowaną na sprawach wydawniczo - administracyjnych. Od 1993 r. pismo ukazywało się jako kwartalnik. Począwszy od numeru 42 z grudnia 1993 utworzono stały, dwukartkowy, dodatek "WIADOMOŚCI - NEWSLETTER - INFO ZHP USA", który jest dołączany do "Znicza", a reszta z nakładu 3000 egz. dociera jako samodzielne pismo informacyjne do wszystkich dorosłych członków oraz sympatyków ZHP w USA. Poprawa szaty graficznej ze składem komputerowym nastąpiła od nr 52/czerwiec 1996, dzięki pracy Jacka Ślusarka i Waldemara Kowalewskiego. Od numeru 65 z września 1999 do zespołu redakcyjnego dołącza jako redaktorka druhna Elżbieta Karpińska.
W latach 1990/1991 rozpoczęto kolportaż krajowy, a następnie europejski. Przez cały czas jest on prowadzony przez Wiesława Kuklę z Poznania. Każdy numer pisma dociera w ostatnich latach do około 100 stałych adresatów na terenie Europy oraz ponad 200 w Polsce. Jak ocenia redaktorka pisma Ewa Gierat, pomysł ten spowodował, że "Znicz" stał się światowym pismem. Bez wątpienia jest też światową trybuną wymiany poglądów.
"Znicz" był od początku pismem autorskim, odzwierciedlającym osobowość i doświadczenie kolejnego redaktora. Niezależnie od informacji o pracy harcerskiej w USA, pismo prowadzi dyskusję o przyrzeczeniu harcerskim oraz roli dorosłych w ZHP, omawia publikacje książkowe na tematy harcerskie, które docierają do redakcji. Pierwsza korespondencja z Polski pojawiła się w nr 9 z sierpnia 1987. Był to artykuł Marka Kudasiewicza z Krakowa zatytułowany, "Ojciec Święty w Polsce". Od tej pory w każdym numerze są coraz liczniejsze korespondencje z Polski. E. Gierat obejmując redagowanie "Znicza" tak widziała jego program: "główny cel "Znicza" to wiadomości z USA i ze świata, z Polski, z ościennych krajów... chodzi nam o wolną trybunę i przepływ myśli harcerskiej i skautowej... nie przywiązujemy wagi do przynależności organizacyjnej, ... musimy patrzeć bardziej "z lotu ptaka", jednocześnie gruntując łączność osobistą".
"KRONIKA HARCERSKA" w Chicago - od 1962 r.
W latach 1962-1964 ukazywała się każdego tygodnia jako kolumna w treści "Dziennika Chicagoskiego" z hasłem: "Z dzieckiem swoim rozmawiaj po polsku i przekaż mu polskie tradycje". Od 1964 r. do 1991 r. w "Dzienniku Związkowym". Od 1991 r. publikacja osobna jako Biuletyn Obwodu o kolejnej numeracji, dwustronny druk formatu B4, niekiedy cztery strony.
Założycielem KCH i pierwszym jej redaktorem był hm. Stefan Marczuk, od 1964 hm. hm. Pelagia i Jerzy Bazylewscy, od numeru 121/październik 2001 hm. Pelagia Bazylewska.
Zawiera bieżącą kronikę życia harcerskiego z tego terenu z okresu czterdziestu lat.
"KRONIKA HARCERSKA" w Toronto - od 1973 r. Od 1973 r. publikowana w prasie polonijnej w Kanadzie, następnie przez 10 lat w dzienniku "Gazeta", obecnie w tygodniku "Związkowiec". Artykuły nie są numerowane. Redagowana od początku przez phm. Andrzeja "Jędrka" Szurkowskiego. Zawiera bieżącą kronikę życia harcerskiego z tego terenu z okresu trzydziestu lat.
"NASZA GAZETKA" Harcerskie Pismo dla Dzieci i Młodzieży - od 1952 r. Od 1 stycznia 1991 r. wydawana przez Radę Naczelną Harcerstwa Polskiego w Republice Czeskiej przy wsparciu finansowym Rządu RCz. Odzwierciedla złożoną, powojenną historię harcerstwa polskiego na Zaolziu. Pierwszy numer ukazał się 10 września 1952 r. Wydawany w latach 1952 - 1968 oraz 1971 - 1990 jako "GAZETKA PIONIERA", w latach 1968 - 1970 jako "TYGODNIK DZIEWCZĄT I CHŁOPCÓW, HARCEREK, HARCERZY I ZUCHÓW". Redagowana w 1968 r. przez Antoniego Sochora, od stycznia 1991 redakcję stanowią Bohdan Prymus i Kornelia Santarius oraz stali współpracownicy Franciszek Balon, Halina Kowalczyk, Janina Kowalska, Jan Kubiczek, Bronisław Liberda, Józef Tadrała, Grażyna Zubek. Znakomicie redagowany, bogato ilustrowany dwutygodnik, przeznaczony dla różnych grup wiekowych oraz młodzieży spoza harcerstwa. Kolorowa okładka.
"BOGU I OJCZYŹNIE". Duszpasterstwo harcerstwa na Białorusi - od 1996 r.
W niewielkiej miejscowości Międzyrzecz, rejon Zelwa, w obwodzie grodnieńskim na Białorusi, ksiądz Jan Bońkowski prowadzi Drużynę Harcerską im. Księdza Tomasza Kalińskiego (b. komendanta Hufca Grodno i wieloletniego kapelana harcerstwa, Męczennika za wiarę). Jest on także kapelanem Harcerstwa na Białorusi.
Pismo "Bogu i Ojczyźnie" ma szczególny charakter. Numer 1 (bez daty wydania) napisany jest ręcznie (dwanaście stron!) i skserowany. Wyjaśnia redaktor "druh Huragan": "przepraszam za ręczne pismo w wydaniu powyższego numeru BiO. Spowodowane to jest pożarem plebani w Międzyrzeczu, w której wnętrzu spaliło się wiele przedmiotów, wśród nich maszyna do pisania". Od numeru 31 z marca-kwietnia 2001 pismo otrzymało dotację "Fundacji Pomoc Polakom na Wschodzie" i jest składane komputerowo, zawiera fotografie. Rocznie ukazuje się 5 - 6 numerów tego pisma.
Pismo zawiera wiadomości o pracy harcerskiej, nie tylko miejscowej, liczne przedruki o treści religijnej, historycznej, okolicznościowej. Stanowią one wspaniały podręcznik do nauki języka polskiego. Są także piosenki, z nutami!
"WILEŃSKA GAZETA HARCERSKA. Pismo Młodzieży Polskiej na Litwie" - od 1990 r.
W 1990 r. hm Walery Tankiewicz zaczął wydawać "GAZETĘ HARCERSKĄ. Pismo Związku Harcerstwa Polskiego na Litwie". W 1992 r. Mariusz Gasztoł rozpoczął wydawanie "W G H". Z lat 1997 - 1999 mamy pojedyncze egzemplarze "W G H", będącej dodatkiem do "Kuriera Wileńskiego". W 1997 r. zespół redakcyjny stanowiły Krystyna Dowgiałło, Zyta Kołoszewska, Agata Korwiel, Barbara Sosno, Małgorzata Stefanowicz; natomiast w 1998 r. Anna Bartoszewicz, Irena Borejkis, Zyta Kołoszewska, Agata Korwiel, Małgorzata Stefanowicz. Z roku 1999 (od lipca do września) mamy trzy numery "GAZETY WILEŃSKIEJ HARCERSKIEJ", jako dodatku do "Gazety Wileńskiej". Zespół redakcyjny stanowią Anna Bartoszewicz, Irena Borejkis, Zyta Kołoszewska, Agata Korwiel i Małgorzata Stefanowicz.
Artykuły pisane są pięknym językiem, a liczne sprawozdania i zapiski kronikarskie dają żywy obraz harcerstwa na tym terenie. Niestety, zbyt wielkie przerwy w otrzymywaniu tego pisma utrudniają śledzenie jego zawartości.
"HARCERZ KRESÓW. Pismo Braci Harcerskiej HPnU" - od 1998 r.
Na temat tego pisma wydawanego we Lwowie, mamy jedynie informacje pośrednie, ponieważ nie dotarł do nas żaden egzemplarz, mimo utrzymywania kontaktu korespondencyjnego z hm. Stefanem Adamskim. W wykazie prasy polskojęzycznej na Ukrainie, sporządzonym przez Tatianę Gusarską w 2002 r. podano, że HK jest miesięcznikiem, z rokiem założenia 1998.
W "Ognisku Harcerskim" (nr 3 z 2001) jest omówienie jednego numeru (32!) tego pisma.
"WIADOMOŚCI URZĘDOWE" - od 1948 r. Ukazywały się od kwietnia 1948 r. Naczelnictwo wydawało powielane "Wiadomości Urzędowe". Z tego, co udało nam się ustalić, redagowali je Zygmunt Szadkowski, Józef Żuromski, Kazimierz Obtułowicz i H. Chojnacka. W harcerskich bibliografiach czasopism już przed wojną pojęcie czasopiśmiennictwa zostało rozszerzone o regularnie wydawane akty normatywne (rozkazy, pisma okólne, okólniki itp.). Można dyskutować, czy tego typu wydawnictwa należy traktować jako prasę, jednak w przypadku harcerstwa one właśnie ("Wiadomości Urzędowe", "Wiadomości Urzędowe. Skaut") mają dla zapisu dziejów harcerstwa kolosalne znaczenie. Odgrywały w działaniu jednostek harcerskich niezwykle ważną rolę. Informowały o zmianach organizacyjnych we władzach, w regulaminach i w metodyce harcerskiej. "Wiadomości" londyńskie mają kapitalne znaczenie dla badaczy. Zawierają mianowania i wszelkie dane organizacyjne, w większości w innej formie zupełnie niedostępne. Ostatni nam znany numer został wydany w czerwcu 1995 r. ( rocznik 49).
Ta krótka prezentacja najważniejszych tytułów pism harcerskich wydawanych poza Krajem pokazuje, jak niezwykle bogaty jest dorobek harcerskiego czasopiśmiennictwa. Widać, że prasa ta się rozwija. Szczególnie obiecująco prezentują się nowe tereny pracy harcerskiej - na Wschodzie.
Ciągle pozostaje aktualny problem gromadzenia, badania i popularyzowania poszczególnych tytułów. Mamy nadzieję, że nasz artykuł pozwoli na określenie stanu i potrzeb badawczych nad dziejami, problematyką i społeczną rolą prasy harcerskiej na obczyźnie oraz w kraju, a także na sformułowanie programu badawczego.
W. Kukla, M. Miszczuk, Emigracyjna i polonijna prasa harcerska 1914-2003, [w:] W. Kukla, M. Miszczuk, Emigracyjna i polonijna prasa harcerska 1914-2003. Materiały i źródła. Warszawa 2003, s. 21-34.
|
